عروس جهان است ملك اراك كه سرتاسرش مشك بيزاستخاك
البته اول كسى كه عراق را اراكخوانده ميرزاآقاخان كرمانى است در اين شعرش:
عروس جهان است ملك اراك كه سرتاسرش مشك بيزاستخاك
شهر اوليه يا قلعه سلطانآباد داراى چهار دروازه بود: آنكه به طرف شرق باز مىشد:دروازه شهرجرد به نام ده مجاور يا روبرو، و آنكه به طرف شمال مىرفت دروازهرازان به نام ده روبرو، و آنكه به طرف غرب مىرفت دروازه حاج علينقى، و دروازهجنوب را به مناسبت جهت، دروازه قبله مىناميدند.
اين چهار دروازه چنان نصب شده بود كه اگر شخصى در ميان چهار سوقمىايستاد و مانعى هم در بين نبود چهار دروازه به خوبى نمايان بود.
در كتاب «تاريخ اراك» آمده: شهر اراك فعلى قبل از سال 1317شمسى به نام«عراق» و پيش از آن به اسم «سلطان آباد» و در بدو امر عنوان «قلعه سلطانآباد»داشته است تاريخ بناى شهر را چنانچه در افواه معروف استبه حساب جمل«نمود يوسف ثانى بناى مصر جديد» يعنى 1231ه .ق ضبط نمودهاند اما چيزى كهقابل ذكر است آنكه بناى شهرى مشتمل بر حدود پنجهزار خانه و چهار راسته بازارمسقف و نيز مشتمل بر بناى بزرگ ارك دولتى و مدرسه و تعداد زيادى مسجدو حمام -با توجه به اينكه بانى شهر اكثر ايام خود را در جبهه جنگهاى ايرانو عثمانى و ايران و روس به سر مىبرده، و نيز سالهاى جنگ خيلى طولانىبوده-نمىتوان به طور قطع به سال معينى نسبت داد بلكه درباره آن بايد گفت طرحشهر در سال فلان ريخته شده و بناى آن در خلال سنوات فلان تا فلان لااقل دهبيستسال طول كشيده است تا صورت شهرى به خود گرفته و قلعه به اتمام رسيدهاست معالوصف آنچه از تواريخ استفاده مىشود اين است:
در كتيبهاى كه در عمارت نظميه كه تا سال 1308شمسى خراب نشده بودتاريخ بناى شهر 1227 ضبط شده بود.
در كتيبهاى ديگر در راهرو ارك دولتى تاريخ بناى ارك 1228 نوشته شده بود.
اعتمادالسلطنه در جلد چهارم مرآتالبلدان كه سال تاليفش 1296 مىباشددر ضمن واژه جوامع مىنويسد:
جامع عراق «سلطانآباد» مشهور به «شهر نو» كه به اصطلاح حاليه شهر عراقهمان است كه از بناهاى مرحوم سپهدار و قريب هفتاد سال است كه اين شهر بناشده است.
از كتاب «اكسيرالتواريخ» اعتضادالسلطنه نقل شده: بناى شهر اراك به دستيوسفخان گرجى و هزينه دويستهزارتومان در تاريخ 1228 بوده است.
در كتاب «بستانالسياحه» كه تاريخ پايان تاليفش 1248 مىباشد آمده:
سلطانآباد قصبهاى است مابين فراهان و كزاز و كمره و قلعهاى محكم دارد…كه آن را يوسفخان گرجى سپهدار خسرو ايران حسبالفرمان بنا نموده و در تعميرو تنسيق آن اهتمام تمام فرموده قريب هزارخانه در آن است و اين قصبه دارالامارهغلامحسينخان سپهدار (فرزند يوسفخان) شهريار ايران است.
و در ماده: «شهر نو» مىنويسد: و قصبه ديگر [به اين نام] در عراق است كه درايام سلطانفتحعليشاهقاجار يوسفخانگرجىكهمنصب سپهسالارىداشتبنا نمودو بعد به پسرش غلامحسينخان كه سپهدار لقب داشت منتقل گرديد و اكنون درضبط ديوان اعلىاست و به«سلطانآباد» مشهوراست كه در حرف سينمذكور شد.
آقاى دهگان مىگويد: از نوشتههاى بالا استفاده مىشود كه بناى شهر اراكدر سالهاى 1227 تا 1231 بوده و به احتمال قوى طرح ريزى و تسويه زمينو مقدمات بنا از سال 1227 شروع و لااقل قسمتى از بنا در سال 1231 قابلسكونت گرديده است.
آقاى دهگان در جاى ديگر مىنويسد:
قلعه سلطانآباد يا بلده عراق در بدو تاسيس به منظور قلعه جنگى بنا شدهبود ومنظور بانى، بيشتر ازانتخاب اين محل بهمنظور جنبه سوقالجيشى بوده است.اين قلعه كه در بين ولايات «كزاز» و «فراهان» در مقابل «دربند كرهرود» قرار گرفتهبراى جلوگيرى (به گفته مورخان وقت) از اشرار فراهان جاى متناسبى بوده است.
قلعه سلطان آباد محصور به ديوارى ضخيم و خندقى عميق (به عمقهشتمتر) بوده عمارات دولتى در قسمتشمال شهر واقع شده است. در اطرافشهر هشتبرج احداث شده بود در سال 1244 فتحعليشاه در هنگام بازديد شهرپنج عراده توپ براى حفاظت قلعه سلطانآباد در اختيار سپهدار (پسر يوسفخانگرجى سپهدار اول) آنجا گذاشت.
اين شهر تا سال 1271 محل سكونتسپهدار قشون عراق بوده و نظرى كهدولتبه آنجا داشت همان جنبه سوقالجيشى شهر بوده، و در اين سال به نقلاعتمادالسلطنه، ميرزا حسنخان نايبالحكومه عراق دكاكين شهر سلطانآبادو باغات و عمارات ديوانى را مرمت و تعمير و غرس اشجار كرده و از بلاد ديگر ازهرقبيل اربابصنايع بهاين شهرآوردهسكنىداد. چنانچهمرحومصنيعالملك مرقومداشتهتجار وارباب صنايع شهر فعلىاراك همهاز جاهاىديگر واز بلادمجاور دعوتشدهاند، اكثر تجار اين شهر آذربايجانى، اصفهانى، كاشانى و خوانسارى مىباشند،و صنعتگران شهر بيشتر از مردم بروجرد و شهرهاى مجاور تشكيل شده است، ازبوميان قديم كمتر كسى را مىشناسيم كه به شغل تجارت يا صنعت مشغول باشد.
نگارنده اين سطور حدس مىزند كه حوزه علميه اراك هم از همين سالها(يعنى1270 بهبعد) فعال شده باشد گرچه مدرسه سپهدار قبلا بنا شدهبوده است
